{"id":763,"date":"2011-04-14T15:53:23","date_gmt":"2011-04-14T13:53:23","guid":{"rendered":"http:\/\/crm.rabatmalta.com\/sanpawl\/?page_id=763"},"modified":"2011-04-14T15:53:23","modified_gmt":"2011-04-14T13:53:23","slug":"l-armar-tal-festa-fi-triq-il-kbira","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/?page_id=763","title":{"rendered":"L-armar tal-festa fi Triq il-Kbira "},"content":{"rendered":"

<\/p>\n\n\n\n\n
\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n\n\n\n
L-armar tal-festa fi Triq il-Kbira<\/p>\n

Is-seklu 19
\n<\/span><\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_1.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

L-informazzjoni dwar l-armar lejn nofs is-seklu 19 hija rari. Li nafu zgur hu li kien jintrama ark f\u2019nofs it-triq ftit il-fuq minn fejn illum hemm il-Kazin San Pawl. Ma nafux jekk il-luggar li kien jintrama fil-pjazza kienx ikompli fi Triq il-Kbira wkoll, pero probbabilment jekk kien isir dan kien jintrama l-luggar l-antik; anke wara li nhadem is-sett il-gdid tal-pjazza. Dan kien jikkonsisti fil-pilastri tat-trofejiet li llum jintramaw fi Triq il-Kullegg, b\u2019arkati mzejna b\u2019pavaljuni minn wiehed ghall iehor. Dan il-hsieb ikompli jsahhu l-fatt li fil-mahzen ta\u2019 l-armar ma baqa\u2019 ebda sinjal ta\u2019 kolonni w trofejiet ta dan il-perjodu; meta wiehed jistenna li mill-ark trijonfali \u2013 li kien jiftah il-festa \u2013 sal-Knisja kien ikun hemm xi forma ta\u2019 armar.<\/p>\n

Izda forsi l-aktar prova importanti li xi forma ta luggar kien jintrama fit-triq huwa it-trijonf. Dan kien jintrama fit-tarf ta Triq Guzmana Navarra. It-trijonf kien jikkonsisti f\u2019zewg kolonni b\u2019zewg gastri fuqhom. Mill-gastri kienet tohrog arkata li kien ikollha l-arma tal-papa bil-bnadar maghha u t-trirenju fuqha. Hu possibli li minhabba l-arkatura din kienet tifforma parti mill-armar originali tal-luggar; fejn kienet tghaqqad iz-zewg bicciet ta\u2019 Triq il-Kbira. It-trijonf baqa jintrama sa madwar tletin sena ilu.<\/p>\n

Ta\u2019 min jinnota li wara z-zjara tal-Papa Gwanni Pawlu II fir-Rabat, din l-arma regghet bdiet tintrama mal-hajt taz-zuntier fuq il-palk ta\u2019 Triq San Pawl, sabiex tfakkar dan l-avveniment.<\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_2.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Hu ferm probabbli li l-ark li semmejna hawn fuq huwa l-istess wiehed li jirreferi ghalih L\u2019Osservatore Maltese fl-1844. Hawnhekk, f\u2019deskrizzjoni tal-festa, l-awtur jirreferi ghal ark trijonfali li kien erett vicin tal-knisja. Dettalji mportanti huma li dan l-ark kien inhadem minn Mastru Frangisk Catania, fuq disinn ta\u2019 Mastru Guzepp Spiteri u mpitter minn Mastru Felic Bonello; kif ukoll li dan l-ark kien imdawwal miz-zewg faccati tieghu. Nafu fic-cert li f\u2019dan il-perjodu kienu jintramaw arki ohra fi Triq il-Vittorja u hdejn San Katald; arki li pero kellhom biss faccata wahda. Barra minn hekk il-post prominenti li fih kien jintrama dan l-ark – fid-dahla principali ghall-festa – zgur li kienu jzidu l-importanza tieghu. Ta min jinnota li fir-Rabat it-tradizzjoni ta l-ark trijonfali kienet importanti, tant li l-ewwel riferenza li nsibu f\u2019dan is-sens tohodna lura sa l-1821, fejn fil-Libro d\u2019Esito ta\u2019 l-Arcikonfraternita tas-Sagrament insibu speijez talli jinxteghelu tazzi taz-zejt ma fost l-ohrajn ark trijonfali.<\/p>\n

Ma nafux jekk dan l-ark baqghax jigi armat meta sar l-ark trijonfali l-gdid fl-187l. Probabbilment, jekk baqa\u2019 jintrama kien ghal ftit snin biss, minthabba li nsibu li fl-1876 inhadmu l-istatwi ta\u2019 Kristu tal-Hobza u l-appostli sabiex jintramaw f\u2019din it-triq. Dawn l-istatwi inhadmu minn dilettanti tal-festa taht id-direzzjoni ta\u2019 Antonio Catania. Minn dan is-sett ta\u2019 statwi illum baqa biss tnejn, dik ta\u2019 Kristu tal-Hobza u Gakbu l-Kbir li huma mizmuma fil-muzew tal-Parrocca.<\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_3.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Barra minn dawn l-istatwi nsibu li kienu jintramaw ukoll sitta w tletin kolonna bi tmien faccati. Fil-jiem tat-festa il-kolonni kienu jizzejjnu bir-rand u l-palm. Nafu wkoll li kienu jintramaw ukoll xi antarjoli ghalkemm ma nafux jekk dawn kienx ikollhom trofej. Dan l-armar kollu zgur li ma setghax joqghod mill-ark il-fuq u ghalhekk l-ark tilef is-sinnifikat tieghu. Sfortunatament, minn dan l-ark illum m\u2019ghad baqa\u2019 xejn.<\/p>\n

F\u2019dan il-perjodu saret ukoll l-istatwa ta\u2019 Melkisedek. Skond it-taghrif li ghandna din l-istatwa saret xi ftit snin qabel is-sett ta\u2019 l-appostli. Din kienet tintrama\u2019 fuq pedestall quddiem id-dar tan-Nutar Fancesco Catania (fejn illum hemm l-Ufficcji tal-Kunsill Lokali). Il-hsieb wara l-posizzjoni ta\u2019 l-istatwi fit-triq kien li meta int tkun diehel ghall-festa l-ewwel tiltaqa mal-figura ta\u2019 Melkisedek, ir-Re ta Salem li fit-Testment il-Qadim kien offra il-Hobz u l-Inbid lill-Alla. Wara, fit-triq propja tara tnax il-appostlu bi Kristu fit-tarf tat-triq – xbieha ta\u2019 l-Ahhar Cena, fejn Kristu waqqaf is-Sagrament ta\u2019 l-Ewkaristija propjament l-avveniment li niccelebraw fil-festa ta\u2019 Corpus.<\/p>\n

Hdejn l-istatwa ta\u2019 Melkisedek, fil-wesgha ta quddiem il-Kunsill, kienu jintramaw ukoll erbgha antarloli twal (il-fuq minn erbghin pied), erbgha kolonni (il llum tnejn minnhom jintramaw ma l-anglu tal-kolonna fl-istess triq) u kuruna. Kien hemm uzanza li hu u ghaddejj is-sagrament din il-kuruna tinfetah u minha jaqghu ghadd ta\u2019 sunetti. Hu ferm probabbli li l-Ark ta\u2019 Kristu – in-nicca jew arzella li fiha titpogga l-istatwa ta Kristu tal-Hobza fil-jiem tal-festa saret ukoll f\u2019dan il-perjodu. Dan l-aktar minhabba l-arkaturi li jghalquha. Kollox jindika li dawn huma maghmula fl-istess stil tal-luggar, stil li kien popolari f\u2019dak iz-zmien, u ghalhekk mahsuba sabiex ikomplu mieghu.<\/p>\n

Il-bidu tas-seklu 20<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_4.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Insibu li fl-1913 sar is-sett t\u2019appostli li ghiadhom jintramaw sal-llum. Dawn saru minn Karmenu Mallia (il-Lhudi) fuq is-sett li hemm fuq il-bejt tal-Bazilka ta\u2019 San Pietru fil-Vatikan. Dak iz-zmien l-appostli gew jiswew lira l-wiehed filwaqt li Kristu tal-Hobza li sar sentejn wara fl-1915 sewa tlett liri. Fl-1930 insibu li nhadem sett t\u2019armar gdid ghal Triq San Pawl u l-Pjazza tal-Parrocca. Hu probabbli li l-luggar tal-pjazza nqata\u2019 f\u2019dawn is-snin. Dan ifisser ukoll li f\u2019dan il-perjodu bdew jintramaw it-trofejiet fi Triq il-Kbira; minhabba li originarjament it-trofejiet kienu l-kolonni tat-tieni luggar. Kien ukoll f\u2019dan iz-zmien ghalhekk li nhadmu l-armi tat-trofejiet. Minn dawn li kien hemm ghoxrin, saru ghaxra tal-kartapesta, filwaqt li l-ghaxra l-ohra kienu mpittrin. Il-pittura taghhom saret minn Mikiel Azzopardi mir-Rabat. Il-forma ta\u2019 dawn 1-armi ghadha mwahhla sal-llum mal-hajt tal-mahzen ta\u2019 l-Arcikonfraternita tas-Sagrament.<\/p>\n

F\u2019dan il-perjodu saru wkoll il-kolonni maghrufin bhala \u2018ta l-erbgha kolonni\u2019 li llum jintramaw fi Triq San Pawl. B\u2019hekk insibu li fi Triq il-Kbira issa kienu jintramaw erbgha w ghoxrin arblu bit-trofej, sitta u tletin kolonna ta\u2019 tmien faccati, tnax il-kolonna t\u2019erbgha kolonni, erbgha kolonni fil-bidu tat-triq, it-trijonf, erbatax il-pedestall u l-istatwi ta\u2019 Kristu tal-Hobza, l-Appostli u Melkisedek. B\u2019kollox kien hemm il-fuq minn disghin oggett – ammont impressjonanti.<\/p>\n

F\u2019dan il-perjodu l-armar fiz-zewg festi taghna kien ikun differenti. Ghal missirijietna il-festa ta\u2019 Corpus Domini, fi zmien fejn il-parti religjuza tal-festi kienet ferm aktar meqjusa mill-llum, kienet tinghata mportanza aktar mill-festa ta\u2019 San Pawl. Dan is-sentiment insibuh rifless anke fl-armar estern. Ghall-festa ta\u2019 San Pawl l-armar fit-triq kien jitnehha kollu u kienu jintramaw il-kuruni ta\u2019 Triq il-Vitorja. Din is-sitwazzjoni bdiet tinbidel radikalment wara l-gwerra, fejn generazzjoni differenti, b\u2019attitudnijiet differenti lejn il-festi, bdiet tahdem sabiex tkabbar dejjem aktar il-festi ta\u2019 San Pawl
\n<\/strong><\/span><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Wara l-gwerra<\/strong><\/p>\n

<\/span><\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_6.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

L-ewwel xoghol li sar wara l-gwerra kien fuq iz-zukklaturi tal-kolonni. Inhasset il-htiega li l-kolonni ikunu twal u mhux qosra kif kienet l-uzanza qabel. Ghalhekk sar xoghol sabiex isiru zukklaturi godda itwal minn ta\u2019 qabel. Il-kolonni ta\u2019 tmien faccati ma\u2019 baqghux jintramaw izjed, u minflokom bdew jintramaw tnax il-kolonna li ghadhom jintramaw sal-llum, u tnax il-kolonna tax-xwiek (hi llum jintramaw fi Triq il-Kullegg). F\u2019nofs it-triq, fil-kantuniera ma Triq ir-Repubblika, partikolarment ghall-festa ta\u2019
\nSan Pawl, kien jintrama palk zghir, fejn il-banda kienet tistenna l-processjoni ta\u2019 San Pawl.<\/p>\n

Ta min jinnota li f\u2019dan iz-zmien certa xoghol t\u2019armar kien sir minn \u2018tal-gurnata\u2019. Dawn kienu jkunu haddiema li kienu jitqabbdu jarmaw bi hlas. Dawn kienu jarmaw l-aktar armar tqil, fosthom il-pedestalli u l-appostli, l-ark ta\u2019 Kristu u anke l-ark trijonfali. Ix-xoghol l-iehor bhal nghidu ahna il-kolonni, t-trofejiet u d-drapp kien isir minn grupp ta\u2019 dilettanti fosthom Zaren Farrugia u Ganni Cachia.<\/p>\n

Lejn l-ahhar tas-snin sittin naqsu wkoll it-tnax il-kolonna t\u2019erbgha kolonni, it-trijonf, kif ukoll l-istatwi u l-pedestalli ta\u2019 l-appostli u Kristu tal-Hobza. Dan it-tibdil sar minhabba li f\u2019dan il-perjodu kienet tkabbret il-pjazza tal-parrocca u ghalhekk kienet saret taqliba shiha fl-armar. Sabiex il-kolonni jkunu mqassma sew kienu regghu bdew jintuzaw erbgha kolonni ta\u2019 tmien faccati fl-ahhar parti tat-triq. Meta bdiet tikber il-problema tat-traffiku kien imiss li jitnehhew l-istatwa ta\u2019 Melkisedek u l-armar tal-wesgha ta\u2019 fejn illum hemm il-Kunsill Lokali wkoll.<\/p>\n

L-armar illum<\/strong><\/p>\n

<\/span><\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_7.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Xi snin wara l-armar rega nbidel. Insibu li issa bdew jintramaw erbgha statwi, dawk ta\u2019 San Piju X, il-Beata Giuliana, P. Johannes Soreth u San Tumas D\u2019Aquinas. Kien hemm ukoll sittax il-kolonna, erbgha minnhom ta\u2019 tmien faccati, tmintax il-arblu, u tnax il-trofew. Barra minn dawn bdiet tintrama wkoll pilanda kbira fil-wesgha ta\u2019 quddiem il-Kunsill Lokali, it-trofew ta\u2019 l-anglu tal-kolonna, b\u2019zewg pilandri mieghu fit-tarf tat-triq ma Triq San Pawl, u trofew kbir hdejn Triq Guzmana Navarra. Ta\u2019 min jinnota li orignarjament il-pilandra u l-anglu kienu saru ghal Triq il-Konti Ruggieru filwaqt li t-Trofew kien l-ewwel wiehed minn sett mahsub ghall-pjazza li pero qatt ma sar.<\/p>\n

L-istawi, bara dik ta\u2019 San Piju X ma kienux jintramaw f\u2019din it-triq. L-istatwa ta\u2019 San Tumas d\u2019Aquinas kienet tintrama fil-pjazza flok San Mattew, dik ta\u2019 S. Johanees Soreth fejn il-bieb taz-zuntier u l-Beata Giuliana hdejn il-pjancier ta\u2019 Triq San Pawl. Ta\u2019 min isemmi li din l-ahhar statwa hi l-unika wahda li baqghet tintrama sal-llum mis-sett ta\u2019 statwi originali li kienu nhadmu taht Antonio Catania fl-1876. L-istatwa ta\u2019 San Piju X hi xoghol l-istatwarju ghawdxi Wistin Camilleri u thallset minn Katald Cachia (Ta\u2019 Radoss). L-istatwa ta\u2019 San Tumas d\u2019Aquinas hi xoghol ta Karmenu Mallia u hi ta\u2019 l-istess
\nperjodu ta\u2019 l-appostli (circa 1920). Filwaqt li l-istatwa ta\u2019 S. Johannes Soreth inhadmet il-Hamrun u giet migbura minn Ninu Farrugia (in-Nitfa).<\/p>\n

<\/span><\/p>\n\n\n\n
\"tkbira_8.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Ovvjament l-armar trid tiehu hsiebu, aktar u aktar meta jkollok armar li jkollu certa zmien. Insibu li fis-snin 60 ir-restawr ta\u2019 l-armar kien f\u2019idejn is-Sur Charles Eastwood, mghejjun minn diversi dilettanti tal-festi. F\u2019dawn l-ahhar snin l-armar rega gie rrestawrat. Fl-1987 sar restawr tal-kolonni u l-gastri, fl-1990 miss lit-trofejiet u l-armi, fl-1994 it-Trofew il-Kbir u l-pilandra l-kbira u sena wara l-pedestalli, l-istatwi u l-ewwel erbgha kolonni. Huwa xieraq li hawnhekk wiehed jirringrazzja lill-voluntiera kollha li matul is-sena jiltaqghu fil-mahzen tal-festa u jiehdu hsieb jirrangaw l-armar taghna – li wara kollox juri x-xoghol li sar minn missirijietna f\u2019perjodu li jizboq il-mitt sena.<\/p>\n

L-armar tad-drapp<\/strong><\/p>\n

Ghalkemm minn dak li ghedna jidher li fir-Rabat kien hawn tradizzjoni kbira t\u2019armar ta l-injam, l-istess sitwazzjoni ma kienetx riflessa fl-armar tad-drapp. Il-pavaljuni w il-bandalori kienu jkunu semplici. Insibu li qabel is-snin sittin fi Triq il-Kbira kienu jitwahhlu strixxi ddekorati b\u2019disinn stil ta\u2019 kanizzata, u mbaghad ma dawn l-istrixxi kien jigi mdendel id-drapp. Fl-1960, ghall-okkazjoni tac-Centinarju Pawlini kienu saru sett ta disa\u2019 pavaljuni godda bil-pittura. Il-pittura kienet tar-Rabti Karmenu Azzopardi (tal-posta). Fl-1969 is-Sur Charles Eastwood haseb biex jaghmel sett pavaljuni godda b\u2019emblemi pawlini. Dawn baqghu jintramaw sa l-1983 meta saru s-sett pavaljuni li jintramaw illum fuq disinn tas-sur Laurence Bugeja. Fl\u2019istess sena kienu wkoll inxtraw sett antarjoli godda ghat-triq. Ovvjament, mal-pavaljuni jintramaw ukoll il-bandalori, fejn inisbu li s-sur C. Eastwood kien gabar sett ta\u2019 sittax il-bandalora kollha b\u2019emblemi differenti, sabiex jiehdu post sett aktar semplici li kien hemm qabel. Dawn baqghu jintramaw sa l-1990 meta fuq inizjattiva tas-sur Pawlu Azzopardi (is-Sagristan) saru s-sett ta\u2019 bandalori li jintramaw illum. Erbgha snin wara gew mibdula wkoll il-bnadar ta\u2019 ma l-armi tat-trofejiet filwaqt li fl-1995 saru sett pavaljuni godda ghall parti inizjali tat-triq (taht il-Kunvent tal-Patrijiet Agostinjani).<\/p>\n

L-armar tad-dawl<\/strong><\/p>\n

<\/span><\/p>\n\n\n\n\n
\"tkbira_9.jpg\"<\/a><\/td>\n<\/tr>\n
<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Insibu li sa minn wara l-1920 Triq il-Kbira kienet tintrama bid-dawl elettriku. Ftit li xejn ghandna nformazzjoni x\u2019kien isir rigward dawl fit-toroq qabel din id-data ghajr li kienu jintramaw xi pilandri zghar bit-tazzi taz-zejt, probabbilment fuq il-pilastri tal-luggar. Wara l-gwerra mbaghad meta l-armar tad-dawl ghadda taht id-dilettanti rabtin taht id-direzzjoni ta\u2019 Wigi Bugeja insibu li ftit ftit l-armar tad-dawl beda jizdied. Saru xi pilandri ghal fuq il-kolonni ta\u2019 ma\u2019 l-ark ta\u2019 Kristu, kif ukoll zewg pilandri ghat-tarf l-iehor tat-triq. F\u2019dan iz-zmien saru wkoll linef tal-metall ghal ma l-ark ta Kristu minhabba li l-linef tal-kristall li kienu jintramaw qabel kienu bdew jintuzaw fil-parrocca. Zieda sinnifikanti ohra saret fl-1980 meta gew introdotti r-rifletturi.<\/p>\n

Dan it-taghrif kollu fuq l-armar jurina l-impenn shih li missirjietna kellhom sabiex ikabbru l-festi principali tal-parrocca taghna. Hu frott ta dan l-impenn u mhabba lejn il-festi li llum ghandna dik il-varjeta t\u2019armar li ssebbah it-toroq tar-Rabat. Hekk rajna kif zviluppa l-armar fi triq li minhabba l-posizzjoni taghha, li twassal mid-dahla tar-Rabat dritt ghall-parrocca, bilfors ikollha sehem importanti f\u2019kull attivita li tinzamm fir-Rabat. Ghalhekk naraw kif tul is-snin missirijietna dejjem ippruvaw itejjbu l-armar ta\u2019 din it-triq, kif ghamlu wkoll f\u2019toroq ohra ta\u2019 madwar il-parrocca. J\u2019Alla dan l-impenn jibqa\u2019 rifless tul is-snin, halli l-wirt li hallewlna ta\u2019 qabilna, jibqa jzejjen it-toroq taghna fil-granet li l-poplu Rabti tant ihobb – dawk tal-festi ta\u2019 Corpus Domini u l-martirju ta\u2019 l-Appostlu Missierna San Pawl.<\/p>\n

Aktar Dettalji:
\nManuel Sapiano \u2013 L-Armar tal-Festa fi Triq il-Kbira (Il-Festi Taghna 1999)<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 L-armar tal-festa fi Triq il-Kbira Is-seklu 19 L-informazzjoni dwar l-armar lejn nofs is-seklu 19 hija rari. Li nafu zgur hu li kien jintrama ark f\u2019nofs it-triq ftit il-fuq minn fejn illum hemm il-Kazin San Pawl. Ma nafux jekk il-luggar li kien jintrama fil-pjazza kienx ikompli fi Triq il-Kbira wkoll, … Continue reading<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":19,"menu_order":2,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-763","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/763","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=763"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/763\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":764,"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/763\/revisions\/764"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/19"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sanpawl.rabatmalta.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}